Ich autor urodził się w Irkucku w 1971 roku. Dzieciństwo i młodość spędził w Birobidżanie – Żydowskim Obwodzie Autonomicznym ustanowiony jeszcze przez Stalina. W szkole uczył się jidysz. Po studiach w Moskwie wyjechał do Izraela, jest obecnie profesorem na uniwersytecie Bar-Ilan. Publikujemy trzy wiersze Kotlermana powstałe po ataku terrorystycznym 7 października w którym zginęło około 1200 Izraelczyków. Z jidysz przełożyła je Bella Szwarcman-Czarnota.

Wiersze i proza, w przekładach Belli Szwarcman-Czarnoty (z jidysz), Zbigniewa Dmitrocy i Romana Chojnackiego.

Fragmenty opowieści chasydzkich z antologii Opowieści chasydzkie, wydanej w 2025 roku przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Interesujące jest to, że dotyczą Poznania, co dla wielu osób stanowi niespodziankę.

Marek S. Bochniarz rozmawia z prof. Marcinem Wodzińskim na temat wydanych w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich Opowieści chasydzkich. Antologia. Profesor jest współredaktorem tomu liczącego ponad 900 stron.

Recenzja Opowieści chasydzkich. Jej autor to eseista, sekretarz redakcji wydawnictwa Próby. Absolwent judaistyki na Uniwersytecie Wrocławskim. Publikował w „Chiduszu”, „Zeszytach Literackich”, „Lente” i „Księdze Przyjaciół”.

Krakowskie czasopismo literackie „Arka”, które w latach 80. ukazywało się w tak zwanym drugim obiegu, zwróciło się z pytaniami do kilku znanych, rozsianych po świecie naukowców i pisarzy, przebywających na emigracji. Wśród nich był Stanisław Wygodzki, który do Izraela wyjechał w 1968 roku. Jego odpowiedź została najpierw przedrukowana w „Zeszycie Pamięci o Stanisławie Wygodzkim” (Tel Awiw, 1992), a teraz prezentujemy ją w „Miasteczku Poznań”, bo warto dowiedzieć się, co o sobie pisał ten wybitny poeta.

Wybór korespondencji między dwojgiem twórców z okresu 1976–1991. Frajlich poznała osobiście Wygodzkiego dopiero w 1991 roku, kiedy to ze swoim mężem przyjechała do Izraela.

Łatwo uczyć o kimś, kto nie krył miłości do naszego miasta. Bo gdzie pozostało na zawsze serce Wygodzkiego? Gdzie powracał myślami, będąc na emigracji w Izraelu? Jestem pewna – pisze autorka – że do tego miejsca, które ukochał najbardziej na świecie, bo z nim wiążą się najpiękniejsze, dziecięce i młodzieńcze wspomnienia – jedyne takie, bo nieskażone jeszcze cierpieniem i udręką nieszczęść, które przyniosła mu wojna.

Józef Tunkel, ceniony i szczególnie popularny w okresie międzywojennym jidyszowy humorysta, satyryk i pisarz, ale też tłumacz i karykaturzysta, osobiste doświadczenia z okresu I i II wojny światowej z właściwym sobie przymrużeniem oka zawarł w swych książkach.

Golus. Zapiski uchodźcy Józefa Tunkela to niedługi, liczący niespełna 100 stron utwór, wydany w 1943 roku w Nowym Jorku nakładem Posy-Shoulson Press. Na owych kilkudziesięciu stronicach autor w zwięzły i inteligentny sposób opisał swe doświadczenia osobiste, a zarazem zbiorowe doświadczenia Żydów europejskich w czasie dominacji nazistowskiej w Europie, oddając przy tym poczucie trapiącego ich wszystkich zagrożenia.

Wybór kilku rozdziałów utworu Józefa Tunkela w przekładzie Krzysztofa Niwelińskiego.

Jednym ze świadectw wartym szczególnego odnotowania są pamiętniki autorstwa Bertholda Haasego (1874–1938). Ich autor należał do pokolenia poznańskich Żydów urodzonych u progu ostatniej ćwierci XIX wieku, które było obserwatorem i uczestnikiem głębokich przemian modernizacyjnych zachodzących w ówczesnym państwie pruskim. We wspomnieniach sporo ciekawych informacji o Kórniku i Poznaniu, także o ówczesnym życiu poznańskich Żydów.

Autorka przygląda się okresowi, który Leon Baeck spędził we Wrocławiu, zauważając, iż „był to ważny czas formacji intelektualnej i duchowej przyszłego rabina. Ponadto Wrocław był jednym z najważniejszych miast na mapie studiów żydowskich i reformy religijnej w niemieckim judaizmie. Wpierw warto jednak odnieść się do korzeni Baecka i miasta jego urodzenia”. A tym miastem było Leszno, w którym urodził się w 1873 roku. Tam też rozpoczął edukację w Gimnazjum im. Jana Amosa Komeńskiego, gdzie w 1891 roku uzyskał świadectwo maturalne. W latach 1891–1894 studiował we wrocławskim Żydowskim Seminarium Teologicznym.

Kontynuacja opublikowanych w numerze wcześniejszym („Miasteczko Poznań”, 3–4/2025) sprawozdań z życia mniejszości narodowych z lat 1935–1937. Skupiliśmy się na tym okresie, wiedząc, że w tych latach antysemickie tendencje nasiliły się do niespotykanych wcześniej rozmiarów. To z tego powodu jednym z najważniejszych pytań, które w ostatnich latach przed wybuchem wojny stawiali sobie poznańscy i wielkopolscy Żydzi, było to, czy wyjechać z kraju. A dokładniej: wyjechać z Poznania i Wielkopolski.

Szolem Szwarcbard, żydowski zegarmistrz pochodzący z Besarabii, był sądzony o zabójstwo Symona Petlury – byłego przywódcy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Proces szybko stał się jednym z najgłośniejszych wydarzeń medialnych końca lat 20., ponieważ dotyczył odpowiedzialności za pogromy ludności żydowskiej na Ukrainie w latach 1918–1920 oraz problemu przemocy motywowanej odwetem. Artykuł Marty Kapełuś to pasjonująca opowieść zainspirowana planszami ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego pochodzącymi z Muzeum Żydowskiego w Berlinie.

Autor opowiada, jak władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej starały się kontrolować niemal wszystkie sfery życia swoich obywateli. Służyły do tego rozbudowane struktury Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, obejmujące Służbę Bezpieczeństwa, Milicję Obywatelską i ich informatorów. Szczególną uwagę przykładano do kontroli kościołów i związków wyznaniowych, które potencjalnie stanowiły zaplecze dla działalności opozycyjnej wobec ustroju. W kręgu zainteresowania znajdował się Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce i jego poszczególni członkowie. W przypadku Żydów mieszkających w Polsce zbieranie informacji służyło aparatowi państwa do pozyskiwania materiałów dotyczących ewentualnej działalności zagranicznych organizacji syjonistycznych i sytuacji w Izraelu oraz do prowadzenia antysemickiej kampanii w latach 60.

Wystawa opowiada o Herszelu Danielewiczu, znanym jako Harry Daniels – artyście żydowskiego pochodzenia urodzonego w Kole, który większość swojego życia spędził na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Tytułowe Powroty są nie tylko biograficzne. To powroty pamięcią do świata, który został brutalnie unicestwiony w czasie II wojny światowej. Do świata utrwalonego dzięki artystycznemu świadectwu.

Israela Straubera przez wiele lat nazywaliśmy jedynym ocalonym z Zagłady, który przetrwał wojnę w Poznaniu dzięki Polce – Poznaniance, katoliczce. Wiedzieliśmy, że po wojnie stanął na czele komitetu żydowskiego. Organizował pomoc wracającym do rodzinnego miasta, poszukiwał ich bliskich. Wolnością cieszył się krótko. Chorował, w 1947 roku zmarł. Nie znaliśmy jego przeszłości. Odkryła ją przed nami Anna Brzyska, która zajmuje się historią Żydów z Brzeska. To ona na Facebooku napisała o rodzinie Strauberów. Okazało się, że pochodzili z Brzeska, z którego Israel do Poznania przyjechał przed wybuchem wojny.

Wybór tekstów, w przekładzie Krzysztofa Modelskiego, napisanych po kilkutygodniowym pobycie w 1947 roku na terenie amerykańskiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Kaczergiński odwiedzał na terenie okupowanych Niemiec obozy dla żydowskich dipisów, uratowanych z Zagłady środkowo- i wschodnioeuropejskich Żydów, którzy wyzwolenia doczekali na terenie Niemiec.

Jedną z cech charakteryzujących masonerię jest wielka liczba odwołań do króla Salomona i Świątyni Jerozolimskiej obecnych w symbolice i rytuałach, będących przejawem protestanckiej fascynacji przesłaniem utrwalonym w Starym Testamencie oraz efektem zainteresowania żydowskim mistycyzmem. Pośród głównych wątków kabalistycznych zawartych w masońskiej tradycji jest przekaz o zaginionym (utraconym) słowie mistrzów, zwanym szem ha-meforasz, odnalezionym jakoby w średniowieczu przez templariuszy. 

Wystawa w POLIN, opowiadająca historię języków żydowskich, składa się z kilku części. Zwiedzający rozpoczynają od poznania alfabetu i starożytnej historii hebrajskiego. Tutaj też rozpoczyna swój bieg wijąca się przez całą ekspozycję wstęga namalowana na podłodze. Wypływa z falistego stołu z hebrajskimi literami, przenika przez ściany, obejmując całość aranżacji. Prowadzi nas ku zrozumieniu świętości hebrajskiego, której poświęcona jest część druga ekspozycji, zatytułowana Więcej niż język. W kolejnej części (Język czy języki?) poznajemy wielojęzyczność żydowskich społeczności rozsianych po całym świecie. Wystawę zamyka część zatytułowana Języki a nowoczesna tożsamość. Jest tu miejsce na opowieść o haskali, emancypacji i nowych ideologiach.

Spektakl Roberta Talarczyka oparty na dylogii Isaaca Bashevisa Singera Dwór i Spuścizna nie przypadkiem nosi tytuł Dziedzictwo. Idzie bowiem nie tylko o przesłanie kryjące się w tej prozie, ale o dziedzictwo, którym jest dzieło Singera dla Teatru Żydowskiego. Nic więc dziwnego, że jego utwory pojawiają się na afiszu teatru, a jego imię od lat patronuje festiwalowi „Warszawa Singera”, jednoczącemu dokonania kultury żydowskiej.

Trzydziestodwuletni esesman Günther Niethammer w kompanii wartowniczej KZ Auschwitz pełni służbę w wartowni „G” tuż przy bramie obozu z napisem „Arbeit macht frei” i wieczorami w swym szarym kajecie z pomarańczowymi brzegami kartek odnotowuje odstrzały. Notatnikowi nadał tytuł: Książka odstrzałów dla K.L. Auschwitz i Rajska 1.IX.1942–9.X.1942 i notuje w nim po lewej stronie nazwiska uczestników polowań, miejsce, czasem warunki pogodowe, obserwacje terenowe i liczbę zastrzelonych… ptaków.

Recenzja monodramu wyreżyserowanego przez Aldonę Figurę według tekstu Tadeusza Słobodzianka Historia Jakuba, zrealizowanego w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie.

Tom dramatów Tadeusza Słobodzianka Żydowskie historie równie dobrze mógłby nazywać się Polsko-żydowskimi historiami albo wręcz Polskimi historiami. W zebranych w tej książce utworach chodzi przede wszystkim o relacje polsko-żydowskie, o wzajemne przyciąganie i odpychanie, o sprawy ostateczne. Dramaty te odsłaniają historię tych relacji jak na dłoni.

Anda Rottenberg od lat prowadzi dziennik. Niektóre jego części publikuje. Najnowszy tom nosi tytuł Schyłek. Dziennik 2019–2022. Opowiada o przemijaniu, starości, a także o ogromnej miłości do osób ludzkich i nieludzkich, trochę o chorowaniu i uwięzieniu pandemicznym, umieraniu i pożegnaniach, dużo o czytaniu i pisaniu, gotowaniu i biesiadowaniu. Ta opowieść kończy się wraz z wybuchem wojny w Ukrainie, na którą autorka, jak zauważa Dobosz, nie znajduje już słów.