Zacznę od czegoś dla tych, którzy nie czytali tego, co pisałem poprzednio, lub czytali, ale zapomnieli. Tytułowa branża to jidysz, branża jidysz. A ściślej – poświęcony kulturze internetowy periodyk „Yiddish Branzhe” (zob. https://yiddishbranzhe.com/).
Posłuchać czegoś w czasopiśmie literackim – czy to nie przesada lub pomyłka? Ani jedno, ani drugie. Pomysł „wrzucenia” na stronę czegoś do posłuchania pojawił się w głowie Borysa Sandlera, szefa „Yiddish Branzhe”, bardzo wcześnie. Po kilku miesiącach od narodzin czasopisma, już w styczniu 2018 roku, na stronie internetowej „Yiddish Branzhe” znalazła się następująca informacja:
„»Yiddish-Branzhe« wprowadza nowy dział »Klangbuch« (Audiobook), w którym każdy czytelnik będzie mógł usłyszeć przykłady najlepszej prozy jidysz, czytane przez znakomitego recytatora Michaela Ben-Abrahama”.
Tu należy się wyjaśnienie, które być może było zbędne dla odbiorców „Yiddish Branzhe”, ale potrzebne z pewnością czytelnikom strony internetowej „Miasteczka”. Otóż Michael Ben-Abraham (również Avraham) (1919–2008) to pisarz i wieloletni kierownik działu jidyszowych programów literackich izraelskiego radia Kol Israel (Głos Izraela). Kierownik działu to tylko funkcja formalna, ale trzeba dodać, że dla słuchaczy był po prostu mistrzem słowa, legendarnym wręcz narratorem i recytatorem literatury jidysz w nadawanych również za granicą audycjach radiowych. Z przyczyn oczywistych (Ben-Abraham zmarł dziesięć lat przed powstaniem „Yiddish Branzhe”) wykorzystano nagrania zarejestrowane wcześniej.
Cykl audiobooków nosił nazwę „Mistrzowie prozy jidysz”. Na początek, w styczniu 2018 roku, wysłuchać można było nagrań pod wspólnym tytułem „Świat chasydzki w literaturze jidysz”. W cyklu znalazło się sześć czytanych przez Ben-Abrahama opowiadań (I.L. Pereca, I. Baszewisa Singera, J. Opatoszu oraz J. Elberga) składających się na jedną płytę kompaktową.
Nie jest moim zamiarem zanudzanie czytelników opisem kolejnych siedemdziesięciu odcinków „Klangbuch” (bo tyle dotąd się ich ukazało). Proponuję natomiast zatrzymać się przy tych, które wydają się szczególnie interesujące. Trudno na przykład nie odnotować, że już na samym początku zwrócono uwagę na piszące w jidysz kobiety, którym poświęcono aż osiem odcinków „Klangbuch” składających się na całą płytę CD. Każdy z nich zawierał teksty innej autorki, spośród których wymienię najbardziej rozpoznawalną w Polsce, pochodzącą z Łodzi pisarkę i poetkę Chawę Rozenfarb (Rosenfarb).
Po niemal trzydziestu odcinkach „Klangbuch”, w których lektorem był Ben-Abraham, w roli tej zastąpiła go pochodząca z Białegostoku (od 1957 r. w Izraelu) aktorka Szura Turkow-Grinhojz (Shura Greenhoyz-Turkow) (1924–2020), czytająca między innymi jeden z monologów Mojżesza Broderzona, należącego w okresie międzywojennym do czołowych postaci żydowskiej awangardy w Łodzi.
Spośród najbardziej znanych pisarzy, których dzieł można posłuchać dzięki „Yiddish Branzhe”, wymienię tylko takich powszechnie znanych autorów, jak na przykład Efraim Kaganowski czy Szolem Alejchem, ale najczęściej gościła proza Izaaka Baszewisa Singera.
Odrębny, acz niemniej ciekawy, jest zapoczątkowany w 2020 roku, publikowany w ramach działu „Klangbuch” cykl o nazwie „Jidiszpil-Teater”. Na cykl ten składają się nagrania dialogów i scenek teatralnych, a wykonawcami są aktorzy działającego w Tel Awiwie od 1987 roku teatru Jidiszpil (Yiddishpiel) wystawiającego sztuki w jidysz.
Jeden z odcinków naszego cyklu „Co w branży piszczy?” nosił podtytuł „Za wszystkim stoi Sandler”, więc może warto dodać, że Sandler pojawia się też jako autor tekstów prezentowanych w formie dźwiękowej. Nagranie na stronie „Yiddish Branzhe” pojawiło się w pięciu odcinkach w 2023 roku, ale powstało wcześniej (w 2001 r.) i pierwotnie zostało wydane w formie płyty kompaktowej, na której znalazły się cztery opowiadania Sandlera czytane przez troje aktorów teatru żydowskiego w Nowym Jorku. W każdym opowiadaniu tekst połączony jest z akompaniamentem i efektami dźwiękowymi (np. słychać ulicę), co nadaje utworowi cechy teatralności, mamy zatem do czynienia z czymś na pograniczu słuchowiska i standardowego audiobooka.
Na koniec jeszcze jedna uwaga o charakterze informacyjnym dla tych, którzy nie znają jidysz i alfabetu hebrajskiego, a chcieliby posłuchać, jak w oryginale brzmi tekst znany im z przekładu. Dla użytkowników posiadających konto nagrania są dostępne również na stronie https://soundcloud.com.
