Imię Boga
Bella Szwarcman-Czarnota
W Księdze Wyjścia czytamy, że Mojżesz zwrócił się do Wiekuistego: „Oto przyjdę do synów Israela i powiem im: ‘Bóg ojców waszych posłał mnie do was’, a gdy powiedzą mi: ‘Jakie imię Jego?’ Cóż odpowiem im? I rzekł Bóg do Mojżesza: ‘Będę, który będę’. I rzekł: ‘Tak powiesz synom Israela: ‘Wieczny posyła mnie do was!’ ” (3, 13 – 14). A potem Bóg powiedział jeszcze do Mojżesza: ‘Tak powiesz synom Israela: Wiekuisty [JHWH], Bóg ojców waszych, Bóg Abrahama, Bóg Icchaka [Izaaka] i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. Oto imię Moje na wieki i oto wspomnienie o Mnie od pokolenia do pokolenia!’ ” (3, 15).
W dalszym ciągu pojawia się kolejne imię Boga: „I objawiłem się Abrahamowi, Icchakowi i Jakubowi jako Bóg wszechmogący [El Szadaj], ale imieniem Moim – Wiekuisty [YHWH] nie dałem się poznać im” (Wj 6, 3). Bóg pojawia się też pod imieniem Elohim.
Słowo szadaj (szin/dalet/jud) na ogół rozumiane jest jako „wszechmocny”, „wszechmogący”. Po raz pierwszy jednak w Torze pojawia się jako El Szadaj, gdy Bóg zapowiada przymierze z Abramem: „A gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, ukazał się Pan Abramowi i rzekł do niego: Jam jest El Szadaj (Bóg Wszechmogący; u Cylkowa „Wszechpotężny”), trwaj w społeczności ze mną i bądź doskonały” (Rdz 17,1). Następnie El Szadaj błogosławi Izaaka, Jakuba i Józefa (Rdz 28,3-4), a także nadaje Jakubowi nowe imię – Izrael (Rdz 35,11-12). I wreszcie Jakub na łożu śmierci powtarza Boską obietnicę: "El Szadaj ukazał mi się w Luz w ziemi kananejskiej, błogosławił mi i rzekł do mnie: Oto Ja rozpłodzę i rozmnożę cię, i uczynię cię zgromadzeniem ludów, i dam tę ziemię na wieczną własność potomstwu twemu po tobie" (Rdz 48,3-4).
Tylko dwa razy w całej Torze Szadaj występuje bez „El” – w Księdze Rut, gdy Noemi powiada do kobiet betlejemskich: „Nie nazywajcie mnie Noemi, nazywajcie mnie Mara, gdyż Szadaj napełnił mnie goryczą”. Drugi raz, w Księdze Hioba, w uderzająco podobnym wersecie: „Szadaj napełnił moją duszę goryczą” (27,2). Jak gdyby Wszechmocny nie ukazał pełni swej potęgi, gdy wlewał gorycz w dusze tych, co zwątpili w Jego wsparcie.
Ale być może ta potęga Boska ma całkiem inny charakter. Wróćmy do chwili, gdy Jakub błogosławi Józefa. Powiada on: „Bóg twego ojca niechaj cię wspomoże, El Szadaj niech ci błogosławi. Niech darzy cię błogosławieństwem niebios, błogosławieństwem toni leżącej w dole (u Cylkowa: „głębi leżącej nisko, piersi i żywota”), błogosławieństwem piersi i łona” (49,25). „Piersi” to szadaim (szadaj w l. mn.); w wielu miejscach Tory słowo szad jest przełożone jako „pierś”. Czy Szadaj tuż obok szadaim nie oznacza, że Bóg to ten, który jest Obdarzony Piersiami, który obdziela błogosławieństwem piersi i łona jak matka? Może dlatego słowo szadaj pojawia się na mezuzach, kojarzonych z zapewnieniem bezpieczeństwa i świętości domu i rodziny?
Jednak prawdziwe Imię Bóg objawia tylko Mojżeszowi – JHWH. Imię to bywa w piśmiennictwie religijnym określane z grecka jako Tetragrammaton bądź z hebrajska jako Szem haMeforesz. Bóg bywa też nazywany Ruach haKodesz (Duch Święty), Cur Olamim (Opoka światów), HaMakom (Miejsce), JHWH Cewaot ( Pan Zastępów) i wreszcie – najczęściej w potocznych wypowiedziach tradycyjnych Żydów – HaSzem (Imię). Czasem Bóg objawia swój żeński aspekt – Szechinę, określaną jako Boża Obecność.
Nazw jest znacznie więcej i są one właściwie atrybutami Boga. Poza dwoma najważniejszymi dla tradycji rabinicznej i kabalistycznej – YHWH i Elohim. Zgodnie z tą tradycją uważa się, że prawdziwe brzmienie Imienia zostało zapomniane, a znane było podczas istnienia Świątyni w Jerozolimie, gdzie arcykapłan wymawiał je raz do roku, w Jom Kipur (w Dniu Pojednania) w odosobnionym miejscu, jakim było Święte Świętych. Po zburzeniu Świątyni wymowa Imienia była pilnie strzeżona. Wedle jednej tradycji – w każdym pokoleniu istnieje jeden Sprawiedliwy (cadik haDor), któremu znana jest ta wymowa. Ponoć należeli do nich Jehuda Loew ben Becalel, zwany Maharalem – rabin z Pragi, legendarny twórca Golema, oraz Baal Szem Tow – założyciel chasydyzmu.
Wedle legend żydowskich Imię Boże było używane przez rabinów do wskrzeszania umarłych, a to w tym celu, by wyznali prawdę o popełnionej zbrodni. Częściej jednak za pomocą Imienia Bożego dokonywano cudów. Wedle bałkańskiej legendy, niejaki Szymon ben Duran narysował na ścianie celi, w której był uwięziony, statek, po czym wymówił Tetragrammaton, ożywiając w ten sposób statek, którym mógł uciec. Za pomocą Tetragrammatonu wspomniany już Maharal miał ożywić stworzonego przez siebie Golema.
Wedle innych midraszy, np. Midrasza Raba do Księgi Rodzaju, cały świat miał zostać stworzony za pomocą Tetragrammatonu, jak czytamy w psalmie 33, 6: „Słowem Pana uczynione zostały niebiosa”. Jedni uważają, że Bóg użył dwóch pierwszych liter swojego Imienia – „jud” i „hei” – do dzieła Stworzenia, lecz większość uznaje, że użył do tego wszystkich czterech liter Imienia.
Tradycyjnie, Żydzi nie zapisują Imienia Bożego, choć zakazane jest jedynie zamazywanie bądź niszczenie zapisanego Imienia. Jeśli je zapisują , to np. przez pomijanie jednej litery (B – g), aby nawet przypadkowo nie mogło zostać uszkodzone przez zamazanie.
Niektórzy mylnie uważają, że zakaz wymawiania czy zamazywania Imienia bierze się z przykazania o nieużywaniu Imienia Bożego nadaremno. Jednak to odnosi się wyłącznie do składania fałszywych lub pochopnych przysiąg poprzez użycie Imienia. Zakaz zamazywania Imienia pochodzi z Tory, gdzie jest mowa o tym, że obejmując w posiadanie Ziemię Obiecaną należy zmazać imiona pogańskich bóstw, a tuż potem czytamy: „Dla Pana, waszego Boga, nic takiego nie uczynicie” (Pp 12,3).
Zakaz zamazywania i niszczenia dotyczy – wedle współczesnych interpretacji rabinicznych – jedynie trwałych form zapisu, a za taki nie uważa się zapisu komputerowego. Ale szczególnie religijni Żydzi i wówczas nie zapisują Imienia w całości, ponieważ to, co zapisują, może zostać wydrukowane, a następnie ulec zniszczeniu.
Na zdjęciu: Tetragram na witrażu w Grace Episcopal Church w Decorah w stanie Iowa
W dalszym ciągu pojawia się kolejne imię Boga: „I objawiłem się Abrahamowi, Icchakowi i Jakubowi jako Bóg wszechmogący [El Szadaj], ale imieniem Moim – Wiekuisty [YHWH] nie dałem się poznać im” (Wj 6, 3). Bóg pojawia się też pod imieniem Elohim.
Słowo szadaj (szin/dalet/jud) na ogół rozumiane jest jako „wszechmocny”, „wszechmogący”. Po raz pierwszy jednak w Torze pojawia się jako El Szadaj, gdy Bóg zapowiada przymierze z Abramem: „A gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, ukazał się Pan Abramowi i rzekł do niego: Jam jest El Szadaj (Bóg Wszechmogący; u Cylkowa „Wszechpotężny”), trwaj w społeczności ze mną i bądź doskonały” (Rdz 17,1). Następnie El Szadaj błogosławi Izaaka, Jakuba i Józefa (Rdz 28,3-4), a także nadaje Jakubowi nowe imię – Izrael (Rdz 35,11-12). I wreszcie Jakub na łożu śmierci powtarza Boską obietnicę: "El Szadaj ukazał mi się w Luz w ziemi kananejskiej, błogosławił mi i rzekł do mnie: Oto Ja rozpłodzę i rozmnożę cię, i uczynię cię zgromadzeniem ludów, i dam tę ziemię na wieczną własność potomstwu twemu po tobie" (Rdz 48,3-4).
Tylko dwa razy w całej Torze Szadaj występuje bez „El” – w Księdze Rut, gdy Noemi powiada do kobiet betlejemskich: „Nie nazywajcie mnie Noemi, nazywajcie mnie Mara, gdyż Szadaj napełnił mnie goryczą”. Drugi raz, w Księdze Hioba, w uderzająco podobnym wersecie: „Szadaj napełnił moją duszę goryczą” (27,2). Jak gdyby Wszechmocny nie ukazał pełni swej potęgi, gdy wlewał gorycz w dusze tych, co zwątpili w Jego wsparcie.
Ale być może ta potęga Boska ma całkiem inny charakter. Wróćmy do chwili, gdy Jakub błogosławi Józefa. Powiada on: „Bóg twego ojca niechaj cię wspomoże, El Szadaj niech ci błogosławi. Niech darzy cię błogosławieństwem niebios, błogosławieństwem toni leżącej w dole (u Cylkowa: „głębi leżącej nisko, piersi i żywota”), błogosławieństwem piersi i łona” (49,25). „Piersi” to szadaim (szadaj w l. mn.); w wielu miejscach Tory słowo szad jest przełożone jako „pierś”. Czy Szadaj tuż obok szadaim nie oznacza, że Bóg to ten, który jest Obdarzony Piersiami, który obdziela błogosławieństwem piersi i łona jak matka? Może dlatego słowo szadaj pojawia się na mezuzach, kojarzonych z zapewnieniem bezpieczeństwa i świętości domu i rodziny?
Jednak prawdziwe Imię Bóg objawia tylko Mojżeszowi – JHWH. Imię to bywa w piśmiennictwie religijnym określane z grecka jako Tetragrammaton bądź z hebrajska jako Szem haMeforesz. Bóg bywa też nazywany Ruach haKodesz (Duch Święty), Cur Olamim (Opoka światów), HaMakom (Miejsce), JHWH Cewaot ( Pan Zastępów) i wreszcie – najczęściej w potocznych wypowiedziach tradycyjnych Żydów – HaSzem (Imię). Czasem Bóg objawia swój żeński aspekt – Szechinę, określaną jako Boża Obecność.
Nazw jest znacznie więcej i są one właściwie atrybutami Boga. Poza dwoma najważniejszymi dla tradycji rabinicznej i kabalistycznej – YHWH i Elohim. Zgodnie z tą tradycją uważa się, że prawdziwe brzmienie Imienia zostało zapomniane, a znane było podczas istnienia Świątyni w Jerozolimie, gdzie arcykapłan wymawiał je raz do roku, w Jom Kipur (w Dniu Pojednania) w odosobnionym miejscu, jakim było Święte Świętych. Po zburzeniu Świątyni wymowa Imienia była pilnie strzeżona. Wedle jednej tradycji – w każdym pokoleniu istnieje jeden Sprawiedliwy (cadik haDor), któremu znana jest ta wymowa. Ponoć należeli do nich Jehuda Loew ben Becalel, zwany Maharalem – rabin z Pragi, legendarny twórca Golema, oraz Baal Szem Tow – założyciel chasydyzmu.
Wedle legend żydowskich Imię Boże było używane przez rabinów do wskrzeszania umarłych, a to w tym celu, by wyznali prawdę o popełnionej zbrodni. Częściej jednak za pomocą Imienia Bożego dokonywano cudów. Wedle bałkańskiej legendy, niejaki Szymon ben Duran narysował na ścianie celi, w której był uwięziony, statek, po czym wymówił Tetragrammaton, ożywiając w ten sposób statek, którym mógł uciec. Za pomocą Tetragrammatonu wspomniany już Maharal miał ożywić stworzonego przez siebie Golema.
Wedle innych midraszy, np. Midrasza Raba do Księgi Rodzaju, cały świat miał zostać stworzony za pomocą Tetragrammatonu, jak czytamy w psalmie 33, 6: „Słowem Pana uczynione zostały niebiosa”. Jedni uważają, że Bóg użył dwóch pierwszych liter swojego Imienia – „jud” i „hei” – do dzieła Stworzenia, lecz większość uznaje, że użył do tego wszystkich czterech liter Imienia.
Tradycyjnie, Żydzi nie zapisują Imienia Bożego, choć zakazane jest jedynie zamazywanie bądź niszczenie zapisanego Imienia. Jeśli je zapisują , to np. przez pomijanie jednej litery (B – g), aby nawet przypadkowo nie mogło zostać uszkodzone przez zamazanie.
Niektórzy mylnie uważają, że zakaz wymawiania czy zamazywania Imienia bierze się z przykazania o nieużywaniu Imienia Bożego nadaremno. Jednak to odnosi się wyłącznie do składania fałszywych lub pochopnych przysiąg poprzez użycie Imienia. Zakaz zamazywania Imienia pochodzi z Tory, gdzie jest mowa o tym, że obejmując w posiadanie Ziemię Obiecaną należy zmazać imiona pogańskich bóstw, a tuż potem czytamy: „Dla Pana, waszego Boga, nic takiego nie uczynicie” (Pp 12,3).
Zakaz zamazywania i niszczenia dotyczy – wedle współczesnych interpretacji rabinicznych – jedynie trwałych form zapisu, a za taki nie uważa się zapisu komputerowego. Ale szczególnie religijni Żydzi i wówczas nie zapisują Imienia w całości, ponieważ to, co zapisują, może zostać wydrukowane, a następnie ulec zniszczeniu.
Na zdjęciu: Tetragram na witrażu w Grace Episcopal Church w Decorah w stanie Iowa
