Zacznę od czegoś dla tych, którzy nie czytali tego, co pisałem poprzednio, lub czytali, ale zapomnieli. Tytułowa branża to jidysz, branża jidysz. A ściślej – poświęcony kulturze internetowy periodyk „Yiddish Branzhe” (zob. https://yiddishbranzhe.com/).
Przeglądam dotychczasowe, przeze mnie samego napisane, odcinki cyklu „Co w branży piszczy” i ze zdziwieniem stwierdzam, że w tym, co dotychczas zaprezentowałem czytelnikom, najmniej uwagi poświęciłem literaturze jako takiej, a przecież „Yiddish Branzhe” to przede wszystkim czasopismo (strona internetowa) poświęcone literaturze. Czas to nadrobić, czyli parę słów o związanych z „Yiddish Branzhe” autorach i ich dziełach. Odpowiedź na pytanie, od kogo zacząć, jest prosta – od Borysa Sandlera.
Krótką informację o nim już przedstawiłem, więc od razu mogę przejść do jego twórczości. Pomijam tu trudne do policzenia „drobiazgi”, zajmę się niewielkim fragmentem tego, co nazywa się drukami zwartymi, czyli książkami jego autorstwa. W zależności od tego, jak je liczyć, jest ich prawie dwadzieścia lub prawie trzydzieści. Te drugie (do dziś 26) to nie tylko dzieła oryginalne, ale też ich przekłady na inne języki. Na tę liczbę składają się nie tylko proza, ale i zbiory wierszy, a nawet literatura dla dzieci.
Jak utrzymują krytycy literaccy, w twórczości Sandlera znaleźć można wpływy klasyków literatury jidysz, ale i żydowskiego modernizmu – szczególnie zwraca się tu uwagę na Szołem Alejchema oraz Dawida Bergelsona. Tematycznie natomiast spora część jego twórczości wiąże się z Mołdawią (Besarabią), zwłaszcza tą z czasów jego młodości, czyli powojenną, ale pisarz często cofa się w czasie do okresu Zagłady, ukazując przekazywaną z pokolenia na pokolenie traumę, jaką ona wywołała. Znajdziemy też wątki dotyczące wpływu totalitarnych reżimów politycznych na życie ludzi.
O pierwszej wydanej jeszcze w czasach ZSRR (1986 r.) książce „Treplech arojf cu a nes” („Schody do cudu”) w jednym z odcinków już wspomniałem. Dwa lata później pojawił się autoryzowany przekład tego zbioru opowiadań na rosyjski. O wydaniu tym recenzent pisze, że jest to książka:
Pełna głębokich refleksji i sugestywnych obrazów […]. Sandler mistrzowsko łączy osobiste doświadczenia z pytaniami filozoficznymi, zachęcając czytelnika do zastanowienia się nad sensem istnienia i poszukiwania szczęścia. […] Po przeczytaniu tej książki nie tylko pozna się losy bohaterów, ale być może znajdzie także odpowiedzi na własne pytania.
Dodam od siebie, że słowa te odnieść można o ile nie do całej jego twórczości, to przynajmniej sporej części.
Drugą, chronologicznie rzecz biorąc, jego książką w jidysz jest wydana już po wyjeździe do Izraela, w Jerozolimie w 1992 roku, niezwykła, choć niepozornej objętości książka (niemal broszura) „Der injen numer 5390” („Sprawa numer 5390”), będąca czymś w rodzaju opartego na materiałach z archiwum KGB śledztwa. Autor, oczywiście już po upadku ZSRR, dotarł do archiwów mołdawskiego oddziału KGB, do akt związanych ze sprawą oznaczoną w radzieckich służbach numerem 5390 a dotyczącą żydowskich pisarzy oskarżonych w 1949 roku o trockizm i nacjonalizm. Było wśród nich kilku pisarzy z Mołdawii i to stało się przedmiotem zainteresowania Sandlera. Paradoks polegał na tym, że wielu dotkniętych tymi represjami kilka lat wcześniej z radością i nadzieją przyjęło włączenie Besarabii do ZSRR (skutek paktu Ribbentrop-Mołotow). Powód był prosty – była to swego rodzaju ucieczka przed panującym w Rumunii antysemityzmem, związanym między innymi z działaniami faszystowskiej Żelaznej Gwardii.
Przeskoczmy teraz niemal o trzy dekady. W 2019 roku nakładem „Yiddish Branzhe” ukazał się zbiór opowiadań Sandlera „Antiklech funem sakwojaż” („Osobliwości z mojego sakwojażu”). W 2020 roku książka ukazała się w przekładzie na rosyjski („Dien pamiati w gorodkie Amnezja”), a w 2022 roku na niemiecki („Kuriositäten aus der Reisetasche”). W opisie wydania niemieckiego czytamy:
Sakwojaż pełen magii. Opowiadania Borysa Sandlera, autora znanego na całym świecie, przenoszą czytelników do zapomnianego […] świata języka i kultury jidysz. Umiejętnie łączy w swoich opowiadaniach realia z fikcją, wplata w nie elementy dziwaczne i nostalgiczne, łączy ciepło żydowskich rodzin z mrożącymi krew w żyłach wydarzeniami politycznymi […].
W sformułowaniu, że autor jest pisarzem znanym na całym świecie, jest sporo przesady, ale z całą pewnością jest to twórca, na którego warto zwrócić uwagę. Nic z jego dorobku nie opublikowano dotychczas po polsku. Osobom nieznającym jidysz nie pozostaje nic innego, jak sięgnąć po wydania przekładów na inne języki, które znaleźć można w Internecie.
